Հայոց Ազգային Զարթօնքի գլխաւոր դարբնոցը

հոկտեմբեր 02, 2013 - 15:14        Viewed: 1885       

Սեպտեմբեր 17ին, 165 տարի առաջ, ատենի հայութեան գլխաւոր կեդրոններէն Թիֆլիսի մէջ, մեր ժողովուրդը մեծ ցնծութեան մէջ էր։

17 Սեպտեմբեր 1848ին տեղի ունեցած պաշտօնական բացման հանդիսութեամբ մը, հայ դպրութեան ծառայելու իր առաքելութեան ձեռնարկեց Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանը, որ հայ ժողովուրդին հոգեմտաւոր լոյս բաշխող կարեւորագոյն կեդրոն մը եղաւ ամբողջ 76 տարի, մինչեւ 1924 թուականը, երբ նորահաստատ խորհրդային կարգերու կողմէ ամէն ինչ պետականացնելու քաղաքականութիւնը վերջակէտ դրաւ նաեւ հայաշունչ այս կեդրոնի կեանքին ու գործունէութեան։

Իրականութեան մէջ Ներսիսեան վարժարանը իր երկրորդ կեանքը սկսաւ Սեպտեմբեր 1848ի այդ օրը։ Վարժարանը հիմնուած էր շատ առաջ, 1824 թուականին, բայց կարճատեւ եղած էր անոր առաջին շնչառութիւնը։ Հիմնուած էր իբրեւ հոգեւորական պատրաստութեան կրթական օճախ։ Հիմնուած էր Ներսէս Աշտարակեցիի ջանքերով, երբ հետագայ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը Թիֆլիսի թեմակալ առաջնորդն էր տակաւին։ Հոգեւորականներու պատրաստութեան այդ օճախը իր անունն ալ ստացած էր նոյնինքն Աշտարակեցիէն։

Իր գործունէութեանառաջին այդ փուլին եւս, Ներսիսեան վարժարանը հասցուցած էր սերունդ. Խաչատուր Աբովեան, Ստեփանոս Նազարեանց, Պերճ Պռոշեան, Ղազարոս Աղայեան եւ շատեր Ներսիսեան վարժարանի առաջին այդ շրջանի հայեցի դաստիարակութեան շունչով թրծուած էին։ Իսկ Յարութիւն քահանայ Ալամդարեան եղած էր անոր տեսուչը‘ իր լուսամտութեամբ մեծ վարկ ապահովելով հոգեմտաւոր պատրաստութեան այս կեդրոնին։

Օրմանեան Պատրիարք, իր «Ազգապատում»ի 3րդ հատորին մէջ, Ներսիսեան վարժարանի առաջին հանգրուանի ազգօգուտ գործունէութեան եւ ճառագայթումին խափանումը կը վերագրէ 1820-1840ականներուն Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ հոգեւորականութիւնը վարակած ներքին մրցակցութեանց եւ հակադրութեանց կործանարար մթնոլորտին։ Օրմանեանի համաձայն՝ վարժարանի տկարացման եւ փակման մէջ հիմնական դեր ունեցաւ Ներսէս Աշտարակեցիի 1828ին հեռացուիլը Թիֆլիսի թեմակալ առաջնորդի պաշտօնէն։ Իսկ Աշտարակեցիին հանդէպ ցարական բանակի հայազգի զօրավար Պասկեւիչի անձնական հակադրութիւնը պատճառ դարձաւ Թիֆլիսի թեմակալ առաջնորդի պաշտօնէն հեռացման։ Աշտարակեցիի յաջորդը‘ Յովհաննէս Կարբեցի Եպիսկոպոսը, որ իր կարգին հետագային կարճ ժամանակով Կաթողիկոս ընտրուեցաւ, ամէն միջոցի դիմեց, որպէսզի Ներսէս Աշտարակեցիի փառքը խորհրդանշող Ներսիսեան վարժարանը անշքացնէ... նոյնիսկ անունը փոխելու մասին մտածեց, բայց այդ քայլին չդիմեց՝ վախնալով Աշտարակեցին պաշտող ժողովուրդին հակազդեցութենէն։

1836ին, եկեղեցապատկան կալուածներու եւ հաստատութեանց կանոնակարգման ցարական Պոլոժենիայի հրամանագրին հրապարակումով՝ Կարբեցիի համար ներկայացաւ ոսկի առիթը, որպէսզի նոր օրէնքին նախատեսած սովորական թեմական վարժարանի մը վերածէ Ներսիսեանը, անտիրութեան մատնէ զայն եւ աստիճանաբար փակման դատապարտէ։

Հետեւաբար 1843ին, երբ Ներսէս Աշտարակեցի Կաթողիկոս ընտրուեցաւ, Ներսիսեան վարժարանը լրիւ կորսնցուցած էր սկզբնական շրջանի իր բարձրորակ հոգեմտաւոր դաստիարակութեան մակարդակը։ Աշակերտութեան թիւը կտրուկ նուազած ու խեղճացած էր, իսկ ուսուցչական կազմը ոչինչ ունէր իր երբեմնի ճառագայթումէն։

Նորընտիր Կաթողիկոսը տենդագին լծուեցաւ քսան տարի առաջ իր հիմնած կրթօճախին նորովի վերակազմութեան եւ վերականգնման աշխատանքին՝ թէ՛ իբրեւ շէնք ու յարմարութիւն, թէ՛ իբրեւ նիւթական եկամտաբեր մնայուն աղբիւրներով օժտուած վարչական հաստատութիւն եւ թէ, մանաւա՛նդ, իբրեւ ուսումնական բարձրագոյն մակարդակի կեդրոն։

1846էն մինչեւ 1848 հետեւողական աշխատանք տարուեցաւ, որպէսզի նոր եւ անհամեմատօրէն աւելի լայն հնարաւորութիւններ ընձեռող շէնքով օժտուի վարժարանը։ Աշտարակեցի Կաթողիկոս անձամբ դիմումներ կատարեց հարուստ ազգայիններու, որպէսզի բարերարութեամբ օգնեն վերակազմուող վարժարանը հասութաբեր կալուածներով օժտելու նպատակին իրագործման։ Աշտարակեցի անձամբ նշանակեց հոգաբարձուներու նոր կազմ, որ ի վիճակի պիտի ըլլար թէ՛ ուսումնական եւ թէ վարչական առումներով նպաստել վերաբացուող վարժարանի որակաւորման ու վերելքին։

Այսպիսով՝ 17 Սեպտեմբեր 1848ին կրթական նոր տարեշրջանի մը բացման հանդիսութենէն շատ աւելին եղաւ Ներսիսեան վարժարանի ուսումնական տարուան մեկնարկը պաշտօնապէս ազդարարող արարողութիւնը։

Եղաւ Ներսիսեան վարժարանի նոր կեանքին աւետի՛սը։

Ծերունազարդ Աշտարակեցի Կաթողիկոսը երկար չապրեցաւ այնուհետեւ, որպէսզի տեսնէր ու վայելէր իր ջանքերուն արգասաւորումը։ 1857ին վախճանեցաւ։ Բայց իր օրհնաբեր ձեռակերտը շարունակ զարգացում՝ աշակերտներու թուական աճ, ուսումնական մակարդակի բարձրացում եւ հայեցի ոգիի շնչաւորում արձանագրեց։

Հայ գրականութեան, մշակոյթի եւ գեղարուեստի մեծանուն շատ գործիչներ՝ Յովհաննէս Թումանեան, Դերենիկ Դեմիրճեան, Յովհաննէս Յովհաննիսեան, Կոմիտաս, Մանուկ Աբեղեան, Ստեփան Զօրեան եւ բազում այլ արժանաւոր դէմքեր կա՛մ աշակերտեցին, կա՛մ ուսուցիչ եղան Ներսիսեան վարժարանի մէջ։

Ամբողջ 76 տարի նախանձելի բարձրութեան վրայ մնաց Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանը ոչ միայն իր ուսումնական մակարդակով, այլեւ՝ հայաշունչ եւ հայրենասէր սերունդներ հասցնելու իր մթնոլորտով։

Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի, Մոսկուայի Լազարեան Ճեմարանի եւ Շուշիի թեմական դպրոցին հետ՝ Ներսիսեան վարժարանը փաստօրէն դարձաւ արեւելահայ Ազգային Զարթօնքի գլխաւոր դարբնոցներէն մէկը։

Նաեւ հանդիսացաւ պերճախօս վկան մինչեւ մեր օրերը այժմէական իր նշանակութիւնը պահպանող այն իմաստութեան, որ հայ դպրոցը վաղուան մեր յաջողութեանց ու փայլուն ապագային հիմնական՝ սերնդակերտումի կռուանն է, որուն կրթական մակարդակի բարձրացման համար կþարժէ ցուցաբերել հաւաքական ամբողջական հոգատարութիւն եւ նիւթական անսակարկ աջակցութիւն։ 

 

օրաթերթ «ԱԶԱՏ ՕՐ» (Հունաստան)

Օրացույց